«قايىرشىعا جەل قارسى» دەگەندەي, 40 جىل يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ زاردابىن تارتقان ابىرالى ءوڭىرى تۇرعىندارىنىڭ باس اۋرۋىنا اينالعان «سەمەي – قاينار» جولىنىڭ جىرى تاۋسىلماي-اق قويدى. ءدال وسى جولعا كەلگەندە كەدەرگىلەر كوبەيىپ كەتەدى, بىرەسە قارجى جەتپەيدى, بىرەسە بولىنەدى دەلىنگەن اقشا بولىنبەيدى.
«قانشاما حالىقتى الداپ وتىر ما؟»
رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى 300 شاقىرىمعا جۋىق جولدىڭ ايانىشتى جاعدايىن, سوڭعى رەت 1990 جىلى ابىرالى اۋدانى قۇرىلعان كەزدە اسفالتتالعانىن, سودان بەرى, ياعني 28 جىل بويى جوندەلمەگەنىن, تۇرعىندار اينالدىرعان 270 شاقىرىم جولدى 6-7 ساعات جۇرۋگە ءماجبۇر ەكەنىن گازەتىمىزدىڭ 2017 جىلعى 20 قاراشاداعى نومىرىندە جارىق كورگەن «ابىرالىعا باراتىن كىم بار؟» اتتى ماقالادا تاپتىشتەپ جازعانبىز. «جولدىڭ ەڭ سوراقىسى قاراجىرا كەنىشىنە بۇرىلار تۇستان باستالىپ, قاينار اۋىلىنا دەيىن جالعاسادى.
شۇرىق-تەسىك جولدىڭ كەيبىر تۇسىنىڭ شۇڭقىرلارى 30-40 سانتيمەترگە دەيىن جەتەدى. بۇل جولدا جىلدامدىقتى ارتتىرۋ تۋرالى اڭگىمە قوزعاۋدىڭ ءوزى ارتىق. نە قولعا, نە اياققا مازا جوق. ماشينانىڭ قوزعالتقىشىنا دا تىنىم جوق. جىلدامدىقتى اۋىستىراسىڭ دا وتىراسىڭ. قالاعا جەتكەنشە دوڭگەلەگىڭ ءتورت بۇرىش بولادى. دەنساۋلىعىمىز دا جوق. ابىرالى ءوڭىرىنىڭ تالاي تۇرعىنى وسى جولدىڭ كەسىرىنەن اتامەكەنىن تاستاپ, قالاعا كوشىپ كەتتى. بۇل جولدى جوندەيتىن كەز جەتكەن جوق پا؟ مۇنداعى حالىقتىڭ قامىن ويلايتىن بىرەۋ بار ما, جوق پا؟», دەپ نالىعان اقبۇلاق اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, زەينەتكەر تولەۋعازى ءماديانوۆ اقساقالدىڭ ءسوزى دە وقىرماننىڭ ەسىندە بولار. ماقالا شىققاننان كەيىن ءۇش ايدان سوڭ وسى ماسەلەگە بايلانىستى شىعىس قازاقستان وبلىسى اكىمدىگىنەن جاۋاپ حات كەلىپ, ونى گازەتتە جاريالاعان بولاتىنبىز («سەمەي-قاينار جولىنىڭ 38 شاقىرىمى جوندەلەدى», 2018 جىل, 15 اقپان).
اتالعان حاتتا «بۇل ماسەلە وبلىس اكىمدىگىنىڭ نازارىندا ەكەندىگىن ايتقىمىز كەلەدى. وتكەن جىلى رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى «سەمەي-قاينار» جولىنىڭ 12 شاقىرىمنان استام جەرىنە 318 ميلليون تەڭگەگە ورتاشا جوندەۋ جۇمىستارى جانە 100 شاقىرىمعا جۋىق اۋماعىنا 254 ميلليون تەڭگەگە اعىمداعى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. بيىل اتالعان جولدىڭ 38 شاقىرىمىن جوندەۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 900 ميلليون تەڭگە ءبولۋ جوسپارلانىپ وتىر» دەلىنگەن-ءدى. اكىمدىكتىڭ جاۋاپ حاتى جاريالانعاننان كەيىن ابىرالى ءوڭىرىنىڭ تۇرعىندارى رەداكتسياعا تەلەفون شالىپ: «بيىل ابىرالى اۋدانىنىڭ قۇرىلعانىنا 90 جىل تولادى. بۇل سوعان جاسالعان تاماشا سىي بولدى» دەپ اعىنان جارىلا العىستارىن جەتكىزىپ, جولدىڭ جوندەلەتىنىنە ەرەكشە قۋانعان ەدى. الايدا تۇرعىندار ەرتە قۋانىپ قويعان سەكىلدى. ويتكەنى, مىنە, كوكتەمنىڭ ءۇش, جازدىڭ ەكى ايى ءوتتى, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنەدى دەلىنگەن 900 ميلليون تەڭگە قاراجاتتىڭ بولىنەر ءتۇرى كورىنبەيدى. قارجىنىڭ بولىنبەيتىنىنە, جولدىڭ جوندەلمەيتىنىنە كوزى جەتتى مە, جىل باسىندا «جول جوندەلەدى» دەپ شاتتانعان تۇرعىندار «وبلىس اكىمدىگىنىڭ بەرگەن جاۋابى وتىرىك بولعانى ما؟ بۇل قالاي بولعانى؟ قانشاما حالىقتى الداپ وتىر ما؟» دەپ نارازىلىقتارىن ءبىلدىرىپ, بىرىنەن سوڭ ءبىرى قوڭىراۋلاتىپ جاتىر. «اكىمدىكتىڭ جاۋابىن «ەگەمەننەن» وقىپ, قاتتى قۋانىپ ەدىك. بەرىلگەن ۋادەنىڭ ورىندالماعانى, جولدىڭ سول قالپىندا تۇرعانى كوڭىلىمىزدى سۋ سەپكەندەي باسقانى راس. دەگەنمەن, حالىق جول ماسەلەسى اياقسىز قالمايدى دەپ سەنەدى», دەيدى قاينار ورتالىقتاندىرىلعان كىتاپحاناسىنىڭ ديرەكتورى تۇراربەك احمەتوۆ.
كوميتەت ءوتىنىمدى قانشا ۋاقىت قارايدى؟
اكىمدىك دەمەكشى, بۇل ماسەلەنىڭ وڭدى شەشىلمەي جاتقانىنا اكىمدىكتىڭ دە كىناسى جوق سەكىلدى. مۇنى ماسەلەنىڭ انىق-قانىعىن بىلەيىك دەپ «قازاۆتوجول» ۇك» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ وبلىستىق فيليالىنا حابارلاسقانىمىزدا بىلدىك. «2018 جىلى رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار «سەمەي – قاينار» جولىنىڭ 113-126 جانە 184-210 شاقىرىمدارىنا اعىمداعى جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگىنىڭ اۆتوموبيل جولدارى كوميتەتىنە بيۋدجەتتىك ءوتىنىم جولدانعان. الايدا قازىرگى تاڭدا بيۋدجەتتىك ءوتىنىم اتالعان كوميتەتتە قاراستىرىلۋدا» دەپ جاۋاپ بەرگەن ەدى فيليال ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ولجاس احمەتوۆ ءبىر اي بۇرىن ساۋالىمىزعا وراي جولداعان حاتىندا.
جاقىندا فيليال ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارىمەن سويلەسكەنىمىزدە «قازاۆتوجول» مەكەمەسىنىڭ وبلىستىق فيليالىنىڭ باسشىلىعى وسى ماسەلەگە وراي وبلىس اكىمى دانيال احمەتوۆكە حات جازعانىن جەتكىزدى. ماسەلەنىڭ جاي-جاپسارىن وبلىستىق جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى باسقارماسى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى اسەت بەيسەن ۇلىنان سۇراعانىمىزدا, ول ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى رومان سكليارعا وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى سەرىك اقتانوۆتىڭ اتىنان حات جازىلعانىن, وندا «سەمەي – قاينار» جولىن جوندەۋگە قاتىستى جوسپارلانعان قارجىنى ءبولۋ ماسەلەسى كوتەرىلگەنىن ايتتى. «قازاۆتوجول» ۇك» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ وبلىستىق فيليالى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ولجاس احمەتوۆ قازىرگى ۋاقىتتا «قازاۆتوجول» تاراپىنان «سەمەي – قاينار» جولىن كۇتىپ-ۇستاۋعا بايلانىستى ءتيىستى جۇمىستاردىڭ جۇرگىزىلىپ جاتقانىن جەتكىزدى. «اتالعان جولدا بيىل ءساۋىر ايىنان بەرى ءۇش بريگادا جۇمىس ىستەۋدە. جولدىڭ 186 شاقىرىمىنا شۇڭقىرلاردى بىتەۋ, سونىمەن قاتار جول بەلگىلەرىن ورناتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى», دەيدى ول.
«سەمەي – قاينار» جولىنىڭ جوندەلۋىنە قارجى ءبولۋ ماسەلەسىن پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى نۇرتاي سابيليانوۆ كوپتەن بەرى كوتەرىپ ءجۇر. دەپۋتات ابىرالى وڭىرىندە بىرنەشە مارتە ءوڭىر جۇرتشىلىعىنىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن تىڭداپ قايتقان-دى. «پوليگون ايماعى تۇرعىندارىنىڭ ماسەلەسىنە قۇلاق اسىپ, پارلامەنت مىنبەرىنەن ايتىپ جۇرگەنىنە العىسىمىز شەكسىز. ن.سابيليانوۆ 2018 جىلى «قاراعاندى – اياگوز – تارباعاتاي – بوعاس», «وسكەمەن – زىريان – ۇلكەن نارىن – كاتونقاراعاي – راحمان قاينارى», «وسكەمەن – سەمەي», «وسكەمەن – شەمونايحا – رەسەي فەدەراتسياسى شەكاراسى», «قاراعاندى – اياگوز – بوعاس» اۆتوجولدارىمەن بىرگە «سەمەي – قاينار» جولىن ورتاشا جوندەۋگە 1 ميلليارد تەڭگەدەن استام قارجى بولىنەتىنىن ايتقان ەدى. اتالعان جول شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجىلاندىراتىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ جوبالارى قاتارىنا ەنگەنىن دە جەتكىزگەن بولاتىن. ءبارى اياق استىنان وزگەرگەنىن تۇسىنبەي وتىرمىز. بولىنەدى دەگەن قارجىنىڭ بولىنبەي وتىرعانىنا جەرگىلىكتى جۇرت نارازى. ماسەلە وڭىنان شەشىلمەسە, استاناعا دەيىن بارماق ويىمىز بار», دەيدى جولدىڭ جايىن ايتىپ, ءار مەكەمەنىڭ ەسىگىن توزدىرىپ جۇرگەن قاينار اۋىلىنىڭ تۇرعىنى جانىبەك ناۋرىزباەۆ.
ابىرالىنىڭ تۋريستىك الەۋەتى زور
بۇل جول سەمەيگە قاراستى زنامەنكا جانە اباي اۋدانىنا قارايتىن سارجال, توقتامىس اۋىلدارىنىڭ دا ۇستىمەن وتەدى. سوڭعى جىلدارى سىرقاتىنا ەم ىزدەگەن جۇرت ءجيى باراتىن «قوڭىر اۋليە» ۇڭگىرىنە دە وسى جول ارقىلى جەتۋگە بولادى. ياعني بۇل كۇرە جولدى ابىرالىنىڭ 5 مىڭ تۇرعىنىن قوسا العاندا 10 مىڭعا جۋىق حالىق پايدالانادى.
«قوڭىر اۋليە» ۇڭگىرى 2017 جىلى ەلباسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا قازاقستاننىڭ كيەلى مەكەندەرى تىزىمىنە ەنگەنى بەلگىلى. بەيرەسمي دەرەك كوزدەرى سۋى شيپالى سانالاتىن قاسيەتتى ورىنعا جىلىنا 10 مىڭعا جۋىق ادام كەلەتىنىن ايتادى. قازىرگى ۋاقىتتا جان-جاقتان كەلىپ جاتقان تۋريستەر «قوڭىر اۋليەگە» اباي اۋدانى ارقىلى, ياعني اينالما جولمەن بارىپ ءجۇر. ەگەر جولعا جوندەۋ جۇرگىزىلسە, قاسيەتتى مەكەنگە «سەمەي – قاينار» جولى ارقىلى بارعان ءتيىمدى بولارى انىق.
بيىل 130 جىلدىق مەرەيتويى اتالىپ ءوتىپ جاتقان ايگىلى ءانشى امىرە قاشاۋباەۆ, كەزىندە الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ توراعاسى ءاليحان بوكەيحاننىڭ وڭ قولى بولعان, لەنينمەن, ستالينمەن قازاق اۆتونومياسى جونىندە كەلىسسوز جۇرگىزگەن الاش ارداقتىسى حالەل عابباسوۆتىڭ «سەمەي – قاينار» جولى بويىنداعى اقبۇلاق اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەنىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەۋى مۇمكىن. ۇلى ابايدى جاس شاعىندا وزىنە ءتانتى ەتكەن توعجاننىڭ بەيىتى دە وسى جولدىڭ بويىنداعى توقتامىس اۋىلىنىڭ جانىندا ەكەندىگىنەن كوپشىلىك بەيحابار. سارى قىمىز ساپىرعان اتاقتى سارجال اۋىلى دا وسى جولدىڭ بويىندا تۇر.
ەرەكشە اتاپ وتەرلىگى, «سەمەي – قاينار» كۇرە جولى بىلگىر عالىم رىمعالي نۇرعاليەۆ, كەشەگى كەڭەس زامانىندا رەسپۋبليكامىزدىڭ ىشكى ىستەر, وقۋ جانە قارجى ءمينيسترى بولعان قابىلبەك شىراقباەۆ پەن رىمبەك بايسەيىتوۆ, بالالار ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى ساپارعالي بەگالين, ارىندى اقىن تولەۋجان ىسمايىلوۆ, يادرولىق فيزيكا سالاسىنىڭ اكادەميگى جاباعى تاكىباەۆ سەكىلدى تۇلعالاردى تۋدىرعان قاينار اۋىلىنان باستالادى. ايگىلى قۇنانباي اكەسى وسكەنبايعا استى ابىرالىنىڭ «سەگىز اۋىل» دەگەن جەرىندە بەرگەن دەگەن دەرەكتەر بار. ەندەشە «سەمەي – قاينار» جولىن جوندەۋ ارقىلى ابىرالى اتىرابىنا, سەمەي وڭىرىنە تۋريستەردى تارتۋعا مۇمكىندىك مول. سوندىقتان سەمەي قالاسى اكىمدىگى الداعى ۋاقىتتا ابىرالى وڭىرىندەگى تاريحي ورىندار بويىنشا ارنايى تۋريستىك مارشرۋت ازىرلەۋدى قولعا السا قۇبا-قۇپ.
ءتۇيىن
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, 30 جىلعا جۋىق جوندەۋ كورمەي ويدىم-ويدىمى شىققان «سەمەي – قاينار» جولىنىڭ تاعدىرى قازىر ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگىنىڭ اۆتوموبيل جولدارى كوميتەتىنە تىرەلىپ تۇرعان سەكىلدى. مينيسترلىك قارجى بولسە, جول جوندەلەدى. بولمەسە, «باياعى جارتاس – سول جارتاس», تاز قالپىندا قالا بەرەتىن سەكىلدى.
ازامات قاسىم,
«ەگەمەن قازاقستان»
شىعىس قازاقستان وبلىسى